VIBA Café 3 november 2011 :: Ecologisch landgebruik

De verbinding tussen de ecologische ideeën van De Twaalf Ambachten en de integrale bio-logische architectuur.

door Sietz Leeflang

Beide:

• streven naar vermindering van het energieverbruik
• streven naar een beter binnenklimaat o.m. door stralingswarmte, natuurlijke ventilatie en isolatie.

Ook gaat de lezing over:

• de erkenning dat de mens onderdeel is van een natuurlijke organische kringloop zoals door recycling en passende sanitatie, die op zijn beurt bijdraagt aan kringlooplandbouw.
• ecologisch landgebruik door vestiging van kleinschalige en regiogebonden boerderijen in zones rond de grote steden die door stadsgerichte kringlooplandbouw kunnen bijdragen aan voedselzekerheid voor de stedeling.
• en deze boerderijen brengen nieuwe werkgelegenheid, natuur- en landschapsversterking door biodiversiteit.
• het 'onderlandhuis', een semi-ondergrondse woning, die in de jaren '80 door de Twaalf Ambachten geïntroduceerd werd en waarvan de bouwwijze wordt gedemonstreerd door op het terrein in Boxtel. Het ‘onderlandhuis’ moet worden gezien als een bijdrage aan de ontwikkeling van de biologische landbouw. Het onderlandhuis tast het landschap niet aan dan door geringe, terpachtige hoogteverschillen in het landschap.
• sanitatie en decentrale afvalwaterzuivering, onderdeel van complete recycling, doelstellingen van De Twaalf Ambachten. Riolering is ecologisch niet meer acceptabel en wordt ook onbetaalbaar.

Sietz Leeflang (78) was tot begin jaren ’70 redacteur wetenschap van het Algemeen Handelsblad (later nog korte tijd bij het gefuseerde NRC-Handelsblad en vertrok toen om bijna anderhalf jaar te werken als researchvoorlichter bij het Philips natuurkundig laboratorium. Richtte in ’71 met zijn vrouw Anke de milieuproefboerderij De Kleine Aarde in Boxtel op. Zes jaar later volgde na hun vertrek de oprichting van hun tweede milieucentrum De Twaalf Ambachten, dat inmiddels 33 jaar bestaat en nu geleid wordt door dochter Lieselot. In 1990 kreeg Leeflang de ‘Global 500 Award’ van de VN. De laatste jaren ijvert hij voor kringlooplandbouw en vertaalde en bewerkte het 100 jaar oude Amerikaanse standaardwerk Farmers of Forty Centuries van F.H.King over de oude Chinese landbouw, die 4.000 jaar onafgebroken ecologisch optimaal functioneerde tot de kunstmest er een eind aan maakte. Van ‘Vierduizend jaar kringlooplandbouw’ verschijnt binnenkort de 2e druk bij Eburon.

AANMELDEN:
Niet-leden: klik hier
LEDEN: aub eerst inloggen dan: klik hier

PLAATS: Peter Schmid Auditorium, SVE (vh Stichting VIBA-Expo), De Gruyter Fabriek  (vh. Bedrijvencentrum Brabant), Veemarktkade 8 gebouw B 's-Hertogenbosch

AANVANG: 20.00 uur

VERSLAG

door Willem Doreleijers

Lezing Sietz Leeflang: Ecologisch landgebruik

VIBA-café, 3 november 2011

Om te beginnen aan een verhalende lezing introduceert Sietz zich als een pionier in diverse vormen van duurzaam leven, wonen en bouwen in onze cultuur. Wat opvalt is de directe en welgemeende bescheidenheid tegenover de zaal. Hij zou liever een vakgenoot promoten dan zichzelf goed in de markt zetten. Hoe goed zijn eigen ideeën ook zijn. Een uniek gebrek aan eigenbelang en een sterke drang naar een socialere en leefbare wereld. Een wereld zonder octrooien en patenten.

De introductie gaat gelijk op met de historie van Sietz. De Kleine Aarde, daarna De Twaalf Ambachten, diverse ideeën en producten met de tegelkachel als terugkerend voorbeeld voor de maatschappelijke reactie op logische low-tech en duurzame ‘producten’. De idealen die met De Twaalf Ambachten uitgevoerd zijn passeren de revue met de notie dat de meeste dingen al eens eerder gedaan zijn. Ook de tegelkachel is gebaseerd op oude kennis.

Het onbegrip van Sietz voor de huidige gangbare verwarmingssystemen is niet alleen gebaseerd op het negeren van simpele feiten, maar ook op de ontkenning van de menselijke maat.

Na het pleidooi voor stralingswarmte volgt op verzoek vanuit de zaal het onderwerp van de lezingtitel: ‘Ecologisch landgebruik’. Maar voordat Sietz daar aanbelandt, wordt het thema bouwen en wonen vanuit het Twaalf Ambachten perspectief plastisch verder verteld. De ervaringen, overtuigingen en aanbevelingen over het bouwen zonder de natuur te schaden, laten weinig tijd over voor ecologisch landgebruik op een ander niveau.

De landbouw en het ecologisch landgebruik worden door Sietz beschreven in zijn bewerkte vertaling van F.H. King: Vierduizend Jaar Kringlooplandbouw. Hij gaat niet in op de details van het boek, maar vertelt door over de westerse landbouwcultuur vanuit zijn brede ervaringsveld. Enkele wetenswaardigheden:

• De Duitse chemie heeft de landbouw wereldwijd hervormd tot industrie. De uitvinders van kunstmest waren hier allesbehalve trots op.
• Industriële markten zijn dusdanig machtig dat natuurlijke superieure materialen (zoals de indigokleurstof) het onderspit delven.
• In Nederland is het boereninkomen sinds 2008 gehalveerd, per dag verdwijnen zes boerderijen, omdat voedsel perse goedkoop moet zijn.
• We spoelen bruikbare stoffen zoals fosfaten door de wc, terwijl er in de landbouw een tekort aan ontstaat.
• Sociale en praktische acceptatie spelen een sleutelrol in het gebrek aan eenvoudig uitvoerbare systemen zoals de Nonolet.
• Pas wanneer gas- en olieprijzen drastisch stijgen, worden kleinschalige (biologische) landbouwvormen noodzakelijk.

Helaas is Sietz vanwege de tijd genoodzaakt af te sluiten.

Na een kort dankwoord wordt de bewondering voor de pioniersdriften van Sietz onderstreept met een bijzonder lidmaatschap!

VIBA Café 6 oktober 2011 :: Stad van de Zon

Twintig jaar bezieling, visie, samenwerking, en vertrouwen

door Leendert Verhoef

Aan de zuidzijde van Heerhugowaard, grenzend aan de gemeentes Alkmaar en Langedijk, is een nieuw stedelijk gebied gerealiseerd: 'Stad van de Zon'.

Binnen "Stad van de Zon" zijn woningen en voorzieningen ingebed in een recreatiegebied dat ruim 170 hectare groot is.

Het recreatiegebied bestaat naast bos en ecologische zones, uit ruim 75 hectare water van zwemkwaliteit. Dit zijn slechts enkele van de ambities die voor het plan waren vastgesteld en grotendeels al zijn bereikt.

In de Stad van de Zon zijn de afgelopen 10 jaar energie, water, en sociale duurzaamheid vormgegeven door bezieling, visie, samenwerking, en vertrouwen.

Qua energie-voorziening is toegepast: besparing, zon-PV en warmtepompen aan/in de gebouwen zelf. En waterzuivering en wind-energie in de directe omgeving.

Het is een voorbeeld van ambitieuze visie, strategische doelen, en vasthoudendheid van gemeente,  bouwkundig ontwerpers, productontwikkelaars en onderzoekers, met een belangrijke rol voor de stedenbouwkundige.

In de lezing wordt het proces en het stedenbouwkundige ontwerp belicht.

Leendert Verhoef is meer dan 25 jaar betrokken bij de ontwikkeling en introductie van zonne-energie. Na een promotie op verbetering van zonnecellen, werkte hij 5 jaar bij de ontwikkelafdeling van Shell Solar. Daarna runde hij enige jaren het martkintrodcutieprogramma autonome zonnesystemen bij Novem. Vanaf die positie bouwde hij kennis en ervaring op in marketing en ontwikkelingslanden. In 1998 startte hij zijn eigen adviesbureau. Momenteel is hij partner bij adviesbureau New-Energy-Works, van waaruit hij 10 jaar berokken was als adviseur bij Stad van de Zon. new-energy-works.com

AANMELDEN:
Niet-leden: klik hier
LEDEN: aub eerst inloggen dan: klik hier

PLAATS: Peter Schmid Auditorium, SVE (vh Stichting VIBA-Expo), De Gruyter Fabriek  (vh. Bedrijvencentrum Brabant), Veemarktkade 8 gebouw B 's-Hertogenbosch

AANVANG: 20.00 uur

VERSLAG

verslag: Robert Jan Verkuylen

De Stad van de Zon, ontworpen door Ashok Bhalotra, is een ontwikkeling van circa 3.000 woningen met voorzieningen aan de zuidkant van Heerhugowaard. In het midden van deze Vinexlocatie ligt het Carré, een gebied van 700 x 700 meter.

Het doel van de ontwikkeling was om het Carré CO2 neutraal te maken. Is dat gelukt? De heer Leendert Verhoef zal deze vraag op het einde van zijn presentatie beantwoorden, maar voor het zover is worden de aanwezigen geprikkeld met enkele stellingen:

• Architecten weten niet hoe zonne-energie werk;
• Zonne-energievoorzieningen kunnen mooi worden toegepast;
• Zonne-energie is niet te duur.

Heerhugowaard had een suf imago. Twee ambitieuze wethouders wilden begin jaren negentig Heerhugowaard op de kaart zetten middels een aansprekend project: het grootste zonne-energie project van Europa. De Stad van de Zon was geboren.

In die tijd verkeerde zonne-energie nog maar het begin van de technische ontwikkeling. De ontwikkeling van PV-collectoren heeft sindsdien een enorme vlucht genomen. In het begin dacht men dat de prijs van zonnepanelen zou dalen als gevolg van de vraag naar zonnepanelen in de Stad van de Zon. Nu heeft Duitsland zoveel productiecapaciteit dat alle panelen voor de complete ontwikkeling in één uur gemaakt zouden kunnen worden. Volgens de heer Leenders is een van de lessen van dit project dat de technologische ontwikkelingen zo snel gaan, dat gedurende het proces de randvoorwaarden en uitgangspunten continu bijgesteld moesten worden.

Het project heeft een doorlooptijd van ruim 20 jaar. De ontwikkeling heeft twee economische recessies meegemaakt, en heeft op een aantal momenten aan een zijde draadje gehangen. Een andere factor die het plan onder druk heeft gezet was de prijs van zonnepanelen die, tegen de verwachtingen in, op een bepaald moment was gestegen als gevolg van de explosieve vraag in Duitsland. Uiteindelijk is het een hele prestatie geweest dat De Stad van de Zon is gerealiseerd. Dit ligt volgens Leendert Verhoef met name aan het doorzettingsvermogen van enkele individuen en de steun van subsidies.

Door middel van een fotoserie geeft de heer Leenders een impressie van enkele gerealiseerde woningen en de verschillende toepassingen van zonnepanelen. De aanwezigen zijn niet overwegend positief over de vormgeving van de panelen. Een van de constructies met zonnepanelen wordt de ‘(vuile) waslijn’ gedoopt.

Vanuit de zaal wordt opgemerkt dat hier geen sprake is van een integrale aanpak. Er is slechts gefocust op één (duurzaamheids)aspect: energie.

Er wordt een vraag gesteld over de oriëntatie en de hellingshoek van zonnepanelen. De heer Verhoef legt uit dat in Nederland zonnepanelen tussen zuidoost en zuidwest georiënteerd moeten staan met een hellingshoek variërend van 25 – 55 graden. In de meest ongunstige situatie is het maximale verlies dan circa 20%. Met andere woorden, zonnepanelen zijn ook goed mogelijk op niet pal zuid georiënteerde daken.

De vraag aan het begin van de lezing was of het doel bereikt was om een CO2-neutrale wijk te realiseren. Het energieverbruik van de bewoners is vergeleken met de hoeveelheid energie die wordt opgewekt door de zonnepanelen en enkele grote windturbines. Die windturbines staan aan de rand van het plangebied en maken ook onderdeel uit van het plan. Uit de berekening volgt dat de wijk CO₂-neutraal is, maar opvallend is dat de windmolens een significant deel van de energie opwekken.

VIBA Op Locatie 1 september 2011

Bezoek aan de Buitenkans in Almere

Voor info zie: www.debuitenkans.nl

Programma:

AANMELDEN:

Aanmelden is mogelijk tot 25 augustus.

Het bedrag vóór 25 augustus storten op rekening 1219.44.360 ten name van VIBA (te Best).

Er is plaats voor maximaal 25 personen, daarna sluit de aanmelding.

Niet-leden: klik hier
LEDEN: aub eerst inloggen dan: klik hier

ADRES: Marc Crijns, Burg Dickerdacklaan 1, 1336 GC Almere

AANVANG: 16.00 uur

VERSLAG

door Sissy Verspeek

VIBA Op Locatie 1 september 2011 - DE BUITENKANS, ALMERE

Het was een gezellige bijeenkomst. Het was droog en zonnig. Voor de presentaties zaten we met zijn alle knus op de bank. Het heerlijke eten en drinken was verzorgd door Simone

Biologische bouw door Marc Crijns

De woning van Marc en Simone is houtskeletbouw met strobalen geïsoleerd.

De sandwich van stuc aan twee zijde van de balen zorgt voor een stijfheid van de wanden. De verdiepte stijlen (maat strobalen) zijn gemaakt van de kelderbekisting.

Dan de luchtvochtigheid in goed geïsoleerde woningen, die erg laag kan zijn in de winter. Door koude, droge lucht van buiten toe te voeren en te verwarmen kan de luchtvochtigheid nog meer dalen wat klachten kan geven.

De nodige 10 kW aan warmte wordt verkregen door van aardwarmte (8 kW), 250 m slang en een beetje (2 kW) extra. Bij de bronnen gaat het niet zozeer om de diepte maar om de lengte van het systeem.

Project proces door Chris Posma

Zo is er een ontwerpsessie geweest met de hele groep. A3tje, krijtjes, ½ uur en ontwerpen maar. Iedereen heeft nar dit half uur zijn eigen idee toegelicht. Samen met Hyco Verhaagen en Copijn zijn daarna alle ideeën samen gebracht.

Auto vrij, samenwerking met het water zijn een paar dingen waar rekening mee gehouden is.

Voor de organisatie waren er 2 bouwteams: groep 1: de gemeente en alle professionals, groep 2: met o.a. de 4 architecten: Renz Pijnenborgh, en Frans van der Werf en Jaap van der Laan.

CPO, Collectief Particulier Opdrachtgeverschap door Renz Pijnenborgh

Gezond bouwen was een van de richtlijnen: natuurlijke ventilatie afvoer en toevoer, veilige ecologische bouwmaterialen, etc.

A.d.h.v. maquettes is al schuivend en overleggend gepuzzeld voor een goede situatie voor alle woningen.

Er was één detailboek voor het project, ondanks de diversiteit aan ontwerpen en architecten.

Er is radio statische onderzoek gedaan met een wichelroede om de straling van het terrein te meten. Dit is gedaan na het heien wegens mogelijke verandering in de straling.

Besluiten zijn genomen in consensus, voor de groep was dit belangrijk en effectief.

De kavels zijn gekozen op volgorde van inschrijving. Binnen 15 minuten was het rond.

Voor de tuinen is rekening gehouden met een noord of west oriëntatie wegens de avondzon.

Daar hebben wij na de presentaties en de rondleiding over het terrein van kunnen genieten onder het genot van het heerlijke eten en een wijntje.

VIBA Café 9 juni 2011 :: De bevrijding van fossiele energie

Door Andy van den Dobbelsteen

Ruimtelijke en technische oplossingen, die bijdragen aan een energieneutrale gebouwde omgeving, die onafhankelijk is van fossiele of nucleaire energie.

Ook al is dat nog niet direct aan den lijve te voelen, planners, ontwerpers en ingenieurs moeten vanaf nu binnen heel andere randvoorwaarden bezig zijn met de gebouwde omgeving.

Een van de grootste uitdagingen is een tijdige transitie naar een duurzaam energiesysteem. Ondanks een groeiende vraag naar elektriciteit is er lokaal genoeg energie te benutten danwel op te wekken, waarmee onze gebouwde omgeving onafhankelijk kan worden van fossiele en nuclaire energie.

In deze lezing wordt ingegaan op deze oplossingen.

Personalia

Andy van den Dobbelsteen is aan de Faculteit Bouwkunde van de TU Delft hoogleraar Climate Design & Sustainability. Vanuit die positie doceert en onderzoekt hij duurzaam bouwen, met een sterk accent op de technische duurzaamheid, vooral energie, door alle schaalniveaus heen, van bouwdetail tot regionale ontwikkelingen.

Andy is daarnaast, onder andere, ook expert-auteur van de website www.duurzaamgebouwd.nl en dagvoorzitter van de Nationale Dubodagen.

AANMELDEN

Niet-leden: klik hier
LEDEN: aub eerst inloggen dan: klik hier

Afmelden/annuleren niet noodzakelijk.

PLAATS: Peter Schmid Auditorium, SVE (vh Stichting VIBA-Expo), De Gruyter Fabriek  (vh. Bedrijvencentrum Brabant), Veemarktkade 8 gebouw B 's-Hertogenbosch

AANVANG: 20.00 uur

(download de presentatie in PDF formaat - 15Mb: klik op het plaatje hierboven)

Verslag

Door: Gerrit de Weerd

De bevrijding van fossiele energie

VIBA-café,  9 juni 2011 - Prof.dr.ir. Andy van den Dobbelsteen
TU Delft, Faculteit Bouwkunde, Climate Design & Sustainability

Het is de hoogste tijd om anders te gaan plannen, ontwerpen en bouwen!

In de nabije toekomst zullen we rekening moeten houden met de gevolgen van klimaatverandering, het water- en warmte-effect, het opraken van fossiele energiebronnen en verschillende grondstoffen. Aangezien we nu nog voor 94% afhankelijk zijn van fossiele grondstoffen is de urgentie groot om met name op dat vlak maatregelen te treffen. Binnen 75 jaar zijn de fossiele brandstoffen op, inclusief uranium. En binnen 25 jaar is ons eigen aardgas op. Laten we daarom de resterende fossiele energie gebruiken voor transitie richting een duurzame energievoorziening, en niet om het fossiele tijdperk te verlengen.

De transitie wordt volgens Andy van den Dobbelsteen bewerkstelligd door een slim en bioklimatisch ontwerp, door het benutten van lokale potenties van vernieuwbare energie en restenergie en energiebesparing.

Slim en bioklimatisch ontwerpen is een ontwerpbenadering die lokale karakteristieken intelligent integreert in het duurzame ontwerp van gebouwen of stedenbouw. Uitgangspunt daarbij is het adaptieve gezonde binnenklimaat, naast het in kaart brengen van lokale klimatologische en natuurlijke omstandigheden en de gevolgen van menselijke ingrepen. Middels de daaruit afgeleide randvoorwaarden kan een  slim (steden)bouwkundig ontwerp gemaakt worden.

Het in kaart brengen van lokale klimatologische en natuurlijke omstandigheden wordt Energy Potential Mapping genoemd. Voorbeelden van EPM zijn studies van de TU Delft voor de provincie Groningen, de gemeente Hoogezand-Sappemeer en een planvoorstel op basis van EPM voor Almere-Oost.

In het huidige energiesysteem gaat veel energie verloren, ook hier kan nog veel gewonnen worden.

Een slim en intelligent energiesysteem is cascaderen, en tot 6x effectiever dan het huidige energiesysteem.. Bij het cascaderen wordt restenergie doorgegeven naar een volgend bedrijf met een kleinere energievraag, deze geeft de restenergie eveneens weer door. Diverse stedelijke functies kunnen op deze manier logische combinaties vormen als gekeken wordt naar warmte-overschot, koudevraag en elektriciteitsbehoefte.

De TU Delft heeft voor Rotterdam de REAP opgesteld, Rotterdamse EnergieAanpak & -Planning, de Amsterdamse variant heet LES, Leidraad Energetische Stedenbouw.

Uit het onderzoek in Rotterdam en Amsterdam blijkt dat het slimme energiesysteem van grof naar fijn opgebouwd moet worden, cascaderend. Met op centraal niveau de grote, stedelijke systemen en decentraal de lokale wijk- of buurtsystemen. En als laatste in de keten de individuele systemen op gebouwniveau.

2025 is het ijkpunt om de opwarming van de aarde met meer dan 2 °C te voorkomen en tevens het ijkpunt voor tijdige omschakeling naar investeringen in duurzame energietechnologie. De aanpak van bestaande bouw is daarbij essentieel en het meest effectief aangezien tot 2025 maximaal 10% van de huidige voorraad vervangen kan worden. Daarnaast moet alles wat er nog bijkomt tenminste energieneutraal zijn.

Om dit doel te bereiken is een revolutie nodig: E-novatie, energierenovatie-innovatie. Oftewel transformatie van stad, buurt, gebouw en technologie.

Binnen de E-novatie is verminderen van de warmtevraag oplosbaar, lastiger is het voorzien in duurzaam opgewekte elektriciteit bij het huidige verbruiksniveau vanwege het grote ruimtebeslag van dergelijke duurzame systemen.

De financiële kant van de transitie vraagt eveneens om innovatie aangezien overheidssubsidies worden afgeschaft of beperkt ingezet. Wellicht is een revolverend fonds een beter en eerlijker alternatief, of investeringshulp waarbij bedrijven voor particulieren investeren, met terugbetalingsregeling. Of duurzaamheidsafhankelijke gemeentebelastingen, belasting op afvalwarmte en opbrengst gebruiken voor investeringen. En anders zijn er wel deals met leveranciers te sluiten, of is meedoen in Europese projecten meer dan interessant. En waarom niet gewoon investeren in goede spullen, zonder terugverdientijd?

Naast onderzoek naar innovatie en mondjesmaat implementeren zijn er echter ook plaatsen waar de transitie al in volle gang is. Freiburg is al jaren Duitslands meest duurzame stad, en het Deense eiland Samsø is dankzij windenergie en andere hernieuwbare energiebronnen al nagenoeg volledig energieneutraal.