Dubbellezing: De grenzen van het natuurlijke ventileren

Hoe een “Gek” zorgt voor een optimaal werkklimaat

Stadsdeelcomplex, Leidschenveen-Ypenburg

door Victor de Leeuw ( EGM)

Waar wind als drijvende kracht te kort schiet blijft zon (en interne warmte) over

Faculteit Dans & Theater ArtEZ (ondergrondse faculteit), Arnhem

door Tom Haartsen (Climatic Design Consult)

ir. Victor de Leeuw is als architect en partner verbonden aan EGM architecten, een dynamisch en veelzijdig bureau dat

maatschappelijk verantwoord wil bouwen aan waardevolle architectuur.

Tom Haartsen van Climatic Design houdt zich bezig met aan het klimaat - maar in het geval van Arnhem ook aan de condities onder de grond - aangepast bouwen

De biologische effecten van elektromagnetische straling in ons dagelijks leven

Zal ik mij zorgen maken over de straling van o.a. zendmasten, hoogspanningskabels, computers, draadloze DECT telefoons, mobieltjes, wekkerradio’s en waterbedden?

door Raymond Lescrauwaet

Ook uitgenodigd is prof. Robert Mayr uit Duitsland. Hij zal spreken vanuit zijn ervaringen in Duitsland met het meten en saneren van elektromagnetische straling. Het is evenwel nog niet zeker of hij aanwezig kan zijn.

Een praktische lezing over de biologische effecten door elektromagnetische velden/golven van elektrische installaties en apparaten om ons heen. Tevens demonstraties van binnenmilieu metingen in o.a. woningen, kantoren, bedrijven, scholen, hotels en zorgcentra. En lichaamsspanning metingen die de elektrische

velden van apparatuur tastbaar maken. Ook ervaringen van mensen die aantoonbaar gezondheidsklachten hebben door elektromagnetische straling.

Raymond Lescrauwaet, 46 jaar, verbonden als binnenmilieu en welzijnsadviseur aan Group4Wellness en als meettechnicus aan De Woonbioloog/DeWerkbioloog, zal ervaringen delen vanuit metingen, probleemstellingen en oplossingen in de dagelijkse praktijk.

VIBA op locatie: Earthship Nooterhof Zwolle

Het earthship in de Nooterhof te Zwolle is gebouwd ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van woningcorporatie SWZ.  De corporatie beoogde daarmee ervaring op te doen staan in het kader van de opgave om energie te besparen en duurzaam te bouwen.

Een medewerker van SWZ zal toelichting geven op uitgangspunten en aspecten van de realisatie.

Paul Hendriksen, directeur InclusieF Services, zal vervolgens verder ingaan op de achterliggende filosofie en verbindingen leggen naar een samenleving die in essentie duurzaam is. Dit betekent op een fundamenteel andere manier kijken naar onze plek in de natuur en op onze aarde.

De bijeenkomst start vanaf het parkeerterrein van het Doepark Nooterhof, hoek Goertjesweg - Marsweg in Zwolle, met een bezoek op de locatie van de earthship zelf, dat we van binnen en van buiten kunnen bezichtigen. De earthship is niet groot genoeg om iedereen een goede zitplaats te bieden, daarom  lopen we vervolgens naar het naastgelegen natuureducatie centrum waar de verdere presentatie en discussie zal plaats vinden.

Verslag

door K.J. v. M.

Op 3 september jl. werd het Viba-cafe  “op locatie” gehouden in Zwolle.

Daar bezochten we in de Nooterhof het Earthship dat vorig jaar gebouwd werd ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de Woningcorporatie SWZ.

Hans Bijkerk van SWZ, vertelde ons hoe hij drie maanden lang het team van Michael Reynolds (15 experts, overgevlogen uit Amerika) en 300 vrijwilligers, zonder enige tekening, met een budget van 300.000 Euro, begeleidde bij het bouwen van dit Earthship.

Er werd gebruik gemaakt van lokaal aanwezige grondstoffen en herbruikbare materialen.

Met een eenvoudig systeem van met aarde gevulde autobanden als isolatie en twee 5000 L tanks voor regenwateropvang op het Noorden en een glazen gordijngevel over de gehele breedte op het Zuiden, met niet-dragende wanden gevuld

met blikjes en flessenglas, met een systeem van ventilatie-invoer onderin en ontluchting op het dak, lijkt voor het Earthship een goede toekomst weggelegd.

Het autarkisch functioneren, wat onafhankelijkheid van openbare nutsbedrijven en leidingnetten impliceert, bleek bij de huidige functie als “theehuis” niet haalbaar i.v.m. (te) stricte overheidsvoorschriften bij openbaar gebruik.

Paul Hendrikse, voorzitter van de Vereniging Aardehuis Oost Nederland, vertelde ons hierna over de gedachte die ten grondslag ligt aan de oprichting van deze vereniging.

Veel daarvan is ook Viba-gedachtegoed. Inspiratiebron is: de combinatie Mens en Samenleving, waarbij de Mens zich voegt naar wat de Planeet nodig heeft.

Zijn verhaal over dromen, denken, durven, doen en zijn behoefte duurzaam wonen voor iedere beurs te introduceren, lichtte hij helder en inspirerend toe.

Bijv. door het werken aan een omslag in cultuur, met het handhaven van eco-structuren en het introduceren van permacultuur en door transition towns i.pl.v. niet-zelfvoorzienende steden te bouwen.

Alle inspanningen van bovengenoemde vereniging krijgen een vervolg in een haal-baarheidsstudie voor de bouw van 25 aardehuizen nabij Olst in het jaar 2010-2011.

In het door een volle maan feeriek verlichte Earthship dronken wij, later op de avond, nog een glas en lieten we onze gedachten teruggaan naar de jaren ’70.

Er is(n)iets nieuws onder de zon.

Permacultuur

Ontwerpen met de natuur

door Douwe Beerda

Permacultuur in Nederland

documentaire van Miquel Buckinx en Petra Biesta

Permacultuur gebruikt principes uit de natuur om geïntegreerde systemen te ontwikkelen, die op een gezonde en efficiente wijze voorzien in onze behoeften aan voedsel en energie.

De belangrijkste principes worden toegelicht in de lezing nl de drie ecologische hoofdfactoren, de zonering en de verschillende hulpbronnen waar je gebruik van kunt maken, maar ook het leren denken in gesloten systemen.

Ook wordt er een documentaire vertoond vanuit de praktijk, die twee cursisten van de Permacultuur School in 2008 hebben gemaakt.

D.P. Beerda MSc heeft permacultuur in Australie leren kennen en is er 4 jaar geleden in Nederland meer bekendheid aan gaan geven. Hij is afgestudeerd in de energie en milieuwetenschappen.

www.permacultuurnederland.org

Miquel Buckinx MSc deed in 2008 de opleiding van de Permacultuurschool, is socioloog en werkt momenteel in een natuurvoedingswinkel.

www.permacultuur.eu, www.transitiecultuur.nl

Wat is Bouwbio-logie

door Renz en Thomas Pijnenborgh

Verslag

door Karel Dumon

Thomas Pijnenborgh

Hij heeft zich gespecialiseerd in de leembouw. Met nu 12 jaar ervaring in Nederland en Afrika. Hij werkte eerst voor Tierrafino en aan het eerste strobalenhuis in Nederland te Ouwerkerk. Daarna vertrok hij naar Afrika. Terug in Nederland startte hij het leembedrijf Sebunga voor de vormgeving van het interieur en de aanleg van warmtewanden.

(zie verder: www.sebunga.nl).

Sebunga is een Afrikaans woord voor bouwleem; een harde, kalkhoudende leemsoort.

Hij vertelt ons vooral over zijn ervaringen in Afrika. Dat continent waarover zoveel misinformatie de ronde doet. Oorsprongsgebied van de mensheid en bron van oeroude cultuur. Denk aan Egypte, Ethiopië, West-Afrika, maar ook de granieten steden van Zimbabwe. Met dezelfde celstruktuur als de traditionele dorpen in onze tijd. De archeologie ontdekte sporen van 12.000 jaar oude mijnbouw in Zambia, met gangen waar de gereedschappen nog liggen.

Thomas werkte eerst in Zuid-Afrika aan de bouw van een woonhuis voor een blanke familie. De mensen in het dorp waren verbaasd om hem met leem te zien bouwen. Leem is voor vrouwen, mannen werken met cement, werd er gezegd. Maar de 'zwartjongens' met wie hij werkte raakten enthousiast en waren niet meer bij te houden, zo snel als die gingen.

De leem werd gewonnen bij een rivier. Op de plaatsen van erosie zag je goed de verschillende aardlagen. Met een vergunning mocht je er delven. Aan het leemmengsel voegde men ook nog koeienstront toe omdat het vezelrijk is en het een vochtafstotende wand en vloer geeft.

Zijn uitdaging lag in het integreren van de traditionele bouwwijze met modern wooncomfort. Kijken men vroeger bouwde en wat er in het moderne bouwen fout gaat. Huizen van cementblokken, met stalen daken hebben vooral last van een slecht binnenklimaat. De traditionele woningbouw is door de armoede in verval geraakt. Alleen de graal van een koning bezit nog de oude glorie. De mensen die Thomas in Zuid-Afrika tegenkwam, staan wel open voor de toepassing van leem en andere natuurlijke materialen uit de omgeving.

In het volkshuisvestingsprogramma bouwt men huizen van 5 x 5 meter in cement en staal. Maar als mensen uitbreiden zie je weer hout- en leembouw.

In Zuid-Afrika is de inheemse traditie redelijk bewaard gebleven door de strijd tegen de blanke overheersing. In tegenstelling tot Zambia, waar Thomas uiteindelijk belandde en trouwde met een vrouw uit dat land. Daar is door de Engelsen veel minachting aangekweekt onder de zwarte bevolking voor hun eigen tradities. Toch vindt daar nu een soort renaissance plaats van de Afrikaanse cultuur. Kijk bijvoorbeeld naar de landbouw. Veel boeren schakelen over op biologische teelt. Voor de elite sluit dit aan bij de Afrikaanse rennaissance.

Thomas bouwde daar mee aan een nieuwe boerderij voor zijn schoonfamilie. Na het afbranden van hun prachtige koloniale huis kozen zij ervoor om zich op het platteland te vestigen en weer terug te keren naar een meer oorspronkelijke leefwijze. Met meer mogelijkheden voor zelfvoorziening en inkomen. De boerderij is op traditionele wijze gebouwd. Helaas was er niet genoeg geld voor de aanleg van moderne voorzieningen zoals toiletten en zonnepanelen  De aarde kan je er direct benutten als goede kwaliteit bouwleem. Hij vond er ook prachtige rode aarde. Er was wel een houtskelet nodig in verband met de grote overspanning. De wanden hadden een dikte van 20 – 25 cm. Het huis heeft geen basement gekregen van cementblokken, wat wel gewenst is om een lemen gebouw duurzaam te maken. In de steden verwerkt men in leemwanden veel afval: plastic flessen, blikjes en autoruiten. Tot zover het Afrikaanse bouwavontuur van Thomas Pijnenborgh.

Renz Pijnenborgh

Hij heeft zich als architect gespecialiseerd in de bouwbiologie en vertelt ons over 25 jaar praktijkervaring met integraal bio-logische architectuur (zie ook: www.archiservice.nl).

In Duitsland is 'baubiologie' een begrip en veel mensen weten wat dat inhoudt. Gezond wonen vindt men daar belangrijker dan in Nederland. Hier spreekt men in het algemeen van dubo, duurzaam bouwen, en ligt de nadruk op energiebesparing.

Wat is nu de essentie van bio-logisch bouwen? Een bondige definitie: zodanig bouwen dat de natuurlijke invloeden niet gestoord worden. Ideale situatie: wonen in een tentje op een bergwei. Renz licht dat als volgt toe:

De mens leeft op de aarde in een labiel evenwicht met de natuur. Denk bijvoorbeeld aan klimaatverandering en allerlei soorten straling. Vooral de laatste 100 jaar treedt er door de technische revolutie een versnelling op van nieuwe invloeden die het menselijk lichaam belasten en waaraan de mens zich moeilijk of niet meer kan aanpassen. Dat zien we aan de hedendaagse ziektebeelden, zoals kanker, longaandoeningen, adhd, en andere ziekten van overgevoeligheid en uitputting. Volgens een onderzoek van het RIVM in 1996 is Nederland het vuilste land in Europa. In de 10 jaar daarna is het aantal kinderen met een verminderde longfunctie verdubbeld. Kinderen worden relatief het meeste belast. We weten het al lang. Toch wegen de belangen van de industrie vaak zwaarder. Zo hielden de betonfabrikanten de invoering van een stralingsnorm voor radon tegen.

Wat is nu het antwoord van de bouwbiologie? Het instituut voor Baubiologie van Anton Schneider (IBN) hanteert een lijst met 25 richtlijnen (zie: www.baubiologie.de).

In Nederland is hier moeilijk aan te voldoen. Renz geeft vervolgens aan hoe hij er in zijn projecten vorm aan heeft gegeven. In de begintijd, 25 jaar geleden, ontwierp hij samen met andere toekomstige bewoners het eerste MW2-project in Den Bosch. Wonen en werken geïntegreerd, een diverse bewonersgroep, flexibele en demontabele bouwwijze met uitbreidings-mogelijkheden door o.a. extra heipalen en aanpasbare dakbedekking (epdm).

Het was ook een zelfbouwproject. Men koos voor houten woningen met leem als geluidisolerende wandvulling. In de houten begane grondvloeren werd een isolatielaag van gebakken kleikorrels met leem toegepast. De leembouw was experimenteel want er was nog weinig 'know how' en geen leverancier. Renz woont en werkt er nog steeds. Hij heeft de gezondheid en duurzaamheid zelf kunnen ervaren.

Na de MW2-projecten volgden vele andere. Uitgebreid ging Renz in op de experimentele woningen in Ecolonia, Alphen a/d Rijn, waar wandverwarming is toegepast en een natuurlijk ventilatiesysteem (dampopen bouwen). Niemand geloofde dat het een comfortabel én energiezuinig systeem zou zijn. Onderzoek toonde echter aan dat deze woningen het hoogste scoorden in tevreden bewoners en het laagste in energieverbruik. Deze proefneming introduceerde de wandverwarming in Nederland. Nu wordt het veel toegepast.Renz onderbouwt verder zijn principiële keuze voor natuurlijke ventilatie, natuurlijk licht en een installatie-arm gebouw. Hou het simpel. Een bovenlicht met enkel glas zorgt er voor dat bewoners het open zetten als er condensvorming optreedt. Roosters blijven vaak dicht.Licht heeft veel invloed op onze gezondheid. De moderne mens zit veel binnen en heeft een chronisch lichttekort. (lees verder: John Ott en Jacob Libermann). Zorg dus voor veel daglicht in het gebouw. Pas kunstlicht toe met daglichtkwaliteit: gloeilampen zijn goed maar worden van de markt gehaald. Fluoricentielampen geven een slecht lichtspectrum. Bovendien zitten er in spaarlampen veel giftige stoffen zoals kwik. Binnenkort brengt de VIBA-werkgroep 'Gezond kunstlicht' een manifest uit met aandachtspunten.Tenslotte nodigt Renz ons uit om vooral eens in woningbouwprojecten te gaan kijken zoals EVA-lanxmeer te Culemborg, de Buitenkans te Almere en de wijk EWP te Purmerend. Daar kun je de resultaten zien – ook stedebouwkundig – van de bouwbiologische benadering en de grote betrokkenheid van bewoners bij de planvorming.

Zie ook: www.debuitenkans.nl, www.ruudenmieke.nl, www.eva-lanxmeer.nl.

Maximaal BIO-DUBO uit je dak of blij met een dak?

Chris Posma over zijn ervaringen in Afrika.

De vaak basale omstandigheden in Afrika tonen de samenhang tussen behoeften en mogelijkheden, terwijl specialisatie en regelgeving in Europa  vaak de grip op integrale kwaliteit onnodig moeilijk maken.

Chris toont  bouwprojecten in Afrika vanuit de bio-dubogedachte en vanuit blij met een dak boven je hoofd, maatschappelijk verantwoord ondernemen vanuit perfectionisme t.o.v. basisbehoeften.

Chris Posma is adviseur bij Syneff consult met werkgebied van cpo tot lowcosthousing in Afrika.

Verslag

door Jan Verkuylen

Afrika ervaringen

Chris werkt al sinds de zeventiger jaren in Afrika onder de vlag van Unesco.

De doelstelling daarbij is bouwen en leren bouwen.

Chris  heeft als “projectontwikkelaar”zeer uiteenlopende gebouwen kunnen realiseren.

Zo was er in 1976 een leer- en bouwproject diep in de binnenlanden van Senegal. Geen vakkennis, geen materialen. Met 2 vakmensen uit de stad werd het werk gestart. Lokale mensen werden opgeleid, van lokaal zand en aangevoerd cement werden de stenen op locatie gemaakt. De katholieke kerk/school kwam klaar. Maar inmiddels door de moslimregering gesloopt.

Een voorbeeld van een micro economisch project waren graansilo’s. De lokale traditie was graan bewaren in bouwsels van rietstengels.  De door Chris gebouwde cement/betonnen silo’s boden de kans op meer duurzame voorraadvorming. Deze voorraad was onderpand voor leningen voor nieuwe ontwikkelingen.

Spannend was het visitors center in Addis Abeba in kakkerlakvorm. De eucalyptusplantages boden het lokale bouwmateriaal.

Spectaculair was de ecole de pêche op het strand van Nouadhibou in 1990. Een gebouw in de vorm van een schip, opgetrokken met cement uit Marokko en lokaal duinzand, maar ontworpen in Brussel.

Chris noemt nog een burgerinitiatief in Mauritanië inzake scholenbouw.

Een project in Kaapstad gaat gepaard met een complete kostenanalyse om het beschikbare budget optimaal voor de omstandigheden te benutten.

Het relaas maakte grote indruk vanwege de attitude van het werken. Geen streven naar hoogwaardige architectuur. Geen streven naar geldgewin. Geen glorie voor de architect als creatieve geest, maar wel de voldoening de arme medemens te hebben geholpen met een beter onderdak.

Essentieel daarbij was een zo eenvoudig mogelijke bouwtechniek kiezen die bij de lokale omstandigheden past zodat na het vertrek van Unesco de lokale vakmensen zelf verder kunnen en willen.

Hierin slagen getuigt van idealisme en vakmanschap. Applaus.

Inspirerend en verantwoord interieurontwerp

door Ingrid Hendrickx, Interieurarchitect BNI.

Vanuit het perspectief van een interieurontwerp wordt bekeken hoe je maatschappelijk verantwoord kunt ondernemen; als klein bedrijf èn als wereldwijde onderneming. Hoe selecteer je materialen en producten? Welke criteria leg je aan?

Ingrid Hendrickx vertelt hoe zij als klein bedrijf, maatschappelijk verantwoord onderneemt. Daarnaast heeft zij sprekers uitgenodigd die ieder vanuit hun eigen organisatie dieper ingaan op dit thema. Dit zijn Stella van Himbergen, project manager bij Dutch Design in Development (DDiD).  Productontwerper Rixt Reitsma ging voor DDiD op het eiland Java aan de slag en vertelt over haar ervaringen daar. Daarnaast zal Wessel Breeuwsma, directeur van Herman Miller Nederland ingaan hoe dit bedrijf omgaat met dit thema.

Listrik lamp
Ontworpen door Rixt Reitsma en Lidewij Spitshuis
Ontwikkeld door DDiD in opdracht van More than Hip

Ingrid Hendrickx, heeft sinds 1994 een eigen bureau, Interior Sense, gespecialiseerd in natuurlijke interieurconcepten. Zij werkt voor overheid, bedrijven en particulieren.
www.interiorsense.nl

DDiD is een organisatie die werkt voornamelijk in opdracht van Nederlandse bedrijven om de import van duurzaam geproduceerde producten uit ontwikkelingslanden te bevorderen. Zij koppelen Nederlandse ontwerpers aan fabrikanten in ontwikkelingslanden.
www.ddid.nl

Rixt Reitsma is productontwerper.
www.rixxt.nl

Herman Miller produceert en verkoopt Cradle to cradle gecertificeerd kantoormeubilair en past deze filosofie ook in hun bedrijfspanden toe.
www.hmergonomics.com

Verslag

Van krot tot energieopwekkend kasteel

Van krot tot energieopwekkend kasteel: de verbouwing van het WNF kantoor en andere praktijkvoorbeelden

Thomas Rau laat aan de hand van de renovatieprojecten Wereldnatuurfonds en Natuurcafé La Porte laat zien welke mogelijkheden er zijn om al 'afgeschreven' gebouwen nieuw leven in te blazen. Dit doet hij door rekening te houden met een gezond klimaat, milieuvriendelijke materialen en decentrale energieopwekking.

Het in Amsterdam gevestigde architectenbureau RAU werkt al sinds 1992 vanuit een sterk bewustzijn ten aanzien van het ontwerpen van duurzame gebouwen. RAU zet zich in voor de lange termijn belangen van de aarde en haar bewoners. RAU neemt actief deel aan de huidige internationale discussie over duurzaamheid en de ontwikkeling van energiebesparende technologieën. In een wereld waarin de natuur zo veel door menselijke activiteit wordt bedreigd, wil RAU door middel van het werk een positieve bijdrage leveren aan de bescherming van deze planeet

Verslag

door Heidi Fuchs

De viba heeft voor dit VIBA-cafe Thomas Rau uitgenodigd.

Het is weer eens ouderwets druk.

Als iedereen binnen is introduceert mevrouw Gitz dhr. Rau van architectenbureau Rau.

Het architectenbureau is gevestigd in Amsterdam en werkt als sinds 1992 aan gebouwen met een “duurzaam”, karakter al mag dat woord volgens dhr. Rau niet gebruikt worden.

De lezing begint met de eerste foto van de aarde vanuit de ruimte genomen op 24 december 1968 eronder staat te lezen oneplanetarchitecture. Dhr. Rau maakt ons duidelijk dat we niet moeten bouwen en denken in het verleden of het heden maar voor de toekomst. De foto illustreert het idee van Rau dat alles draait om onze houding ten opzichte van de schepping.

Het gaat om denkpatronen. Waar wij prat gaan op de “popsterren”, van het duurzaam bouwen, zoals pv, led en windmolens, is het bureau Rau bezig met het vernieuwen van denkpatronen.

Hij weet dit mooi duidelijk te maken met een verhaal over dokter Al Core, Annemarie Rakhorst en Nuon en de patiënt met longkanker. In plaats van  bezig te  zijn met het ontwikkelen van allerlei “medicijnen”, zoals epc’s en milieulabels zouden we ons eerst bewust moeten worden van onze houding, het is people, planet en profit binnen een cirkel van  spirit!

Met de komst van de derde industriële revolutie zijn we van alles gaan doen zonder context, we moeten terug naar de context, die we overigens zelf kiezen.

Architectuur is een medium om een gedachtegoed uit te dragen. Dit wordt geïllustreerd door verschillende projecten.

CSG-Apeldoorn

Dit ronde gebouw wat zo goed als geheel uit glas bestaat is ontworpen met het idee dat het onzichtbare, zichtbaar gemaakt moet worden. De jongeren die kiezen voor een echt vak komen in de etalage te staan. Het gaat hier om het verschil tussen productie en liefde voor het product.

Triodosbank te Zeist

Dit winnende duurzaam bouwen ontwerp herbergt een heel aantal slimme innovaties zoals de sociale parkeerplaats, het wave plafond, betonkernactivering en de zonwering die van beneden naar boven dicht gaat en niet andersom (beneden zonwering om verblinding te voorkomen, terwijl boven het daglicht diep het gebouw in komt). Dit laatste is een typisch voorbeeld van vernieuwend denken. kosten € 1.300 / m2 (normaal)

Le carré de Soie te Lyon

Dit project is door Rau gebruikt om het belang van de opdrachtgever te illustreren

Rau heeft het privilege om zelf zijn opdrachtgevers te kunnen kiezen. Volgens hem moet iedere architect een beetje verliefd worden op zijn opdrachtgever. Die chemie zorgt ervoor dat je samen een mooi product neer kan zetten. Rau pleit ook voor een performancerapport. Hiermee kan een opdrachtgever altijd controleren of hij ook gekregen heeft wat hij had besteld.

Gebouw wereldnatuurfonds te Zeist

Tot slot het gebouw van het wereldnatuurfonds. Dit gebouw heeft tot 60% glas op de noordgevel. Op de vraag of dit wel duurzaam is kwam een duidelijk antwoord. Het gaat niet om de vraag of alle ingrepen wel duurzaam zijn, het gaat om balans en anders denken.

WNF € 1.052 / m2, vanwege het hergebruiken van de constructie scheelt dit ca. € 250 / m2 t.o.v. nieuwbouw

Vochtregulerende leemstuc plafonds met daarin matjes van 3 à 4 mm waar water door gaat. Daarna wordt het water gebruikt om de w.c.’s te spoelen.