Waarneming
Vorm en vormgeving doen meer met mensen dat we ons meestal bewust zijn. We richten ons vooral op wat we zien, associëren dit met bepaalde kennis en ervaringen, bepalen of we iets mooi of aangenaam vinden en genieten daar in bepaalde mate van. De waarneming van een ruimte vindt echter plaats via veel meer zintuigen en zinnen en kan uiteenlopende fysieke en emotionele indrukken achterlaten, zelfs (of juist) op mensen die slechtziend zijn. Zo bepaalt de vorm van een ruimte mede of we ons opgetild of neergedrukt voelen, of we behoefte krijgen aan een veilige positie of juist beweeglijk worden. De vorm heeft ook grote invloed op de wijze waarop geluid wordt weerkaatst. Ook van de afwerking en details van de gebouwde omgeving gaan dergelijke invloeden uit. Zo kunnen we getroffen worden door een sobere, ambachtelijke of kunstzinnige uitvoering en dragen kleuren, verlichting, orde en akoestische kwaliteit bij aan het ruimtegevoel. Ze inspireren tot activiteit of ontspanning, of leiden tot de behoefte oppervlakken aan te raken of juist niet.
Deze aspecten worden door VIBA van zodanig groot belang geacht, dat besloten is niet te volstaan met thema’s als Licht en zicht, Geluid, Ruimtegebruik en Maatvoering, maar Vormgeving als een apart thema op te voeren.
Visueel
Mensen zijn in het algemeen erg visueel ingesteld. Een idee kan nog zo zinnig beschreven zijn, als de uitwerking niet mooi is, wordt het idee vaak als minder goed afgedaan. Opdrachtgevers in de bouw zijn zich hiervan bewust. Ontwikkelen ze een gebouw dat verkocht moet worden aan een bedrijf of particulier, dan bepaalt het uiterlijk mede of dat succesvol verloopt. Een organisatie die voor zichzelf een gebouw laat ontwerpen, of er een koopt of huurt, kijkt al lang niet meer alleen naar ligging, functionaliteit, flexibiliteit en kosten. Het imago dat kan worden ontleend aan de uitstraling van een gebouw (in z’n omgeving) telt in hoge mate mee. Originaliteit enerzijds en laten zien dat je de nieuwste mode kent anderzijds lijken belangrijke invloed te hebben op de doorgaande ‘vernieuwing’ van bouwstijlen, materiaal- en kleurengebruik. Daar tegenover staat de keuze voor oude panden, van bouwperioden die ondertussen goede geschiedenis maken.
Het principe gebruikers trots en bezoekers onder de indruk te krijgen, wordt soms doorgezet in de vormgeving van de binnenzijde van gebouwen, maar opvallend is dat het onderscheidend vermogen van het interieur vaak ophoudt bij het passeren van de centrale hal, de directiekamer en het bedrijfsrestaurant. Ook nieuwe woningen van vergelijkbare maatvoering lijken over het algemeen aan de binnenkant heel erg op elkaar. Vormgeving van details in gebouwen en de gebouwde omgeving is in Nederland vooral een zaak van industrieel design en serieproducties.
Schoonheid
VIBA ziet de maatschappelijke betekenis van vormgevingskwaliteit en de ontwikkeling van modes in de bouw als een gegeven dat zeker niet terzijde moet worden gelegd. De architecten en andere vormgevers onder de leden hebben evenzeer behoefte aan het realiseren van gewaardeerde schoonheid als hun collega’s die geen lid zijn van VIBA, en hun voorkeuren voor bouwstijlen en ontwerpbenaderingen zijn net zo divers. Daarmee bestaat er geen VIBA-vormgeving. De volgende uitgangspunten kunnen echter op een groot draagvlak binnen VIBA rekenen:
- Vormgeving is belangrijk, omdat het grote invloed heeft op het fysieke, emotionele en spirituele welbevinden van mensen in gebouwen en de gebouwde omgeving;
- Vormgeving is een middel waarmee architecten, opdrachtgevers én gebruikers zich kunnen ontplooien en onderscheiden. Dit draagt bij aan de culturele en kunstzinnige ontwikkeling van de samenleving;
- Het heeft de voorkeur de bewuste keuze voor mens- en milieugerichte bouwmaterialen en installaties zichtbaar en herkenbaar te maken, zowel voor de gebruikers als voor mensen in hun omgeving. Zo kunnen delen van de gebouwde omgeving een manifest zijn voor duurzame ontwikkeling en kan de materiaalkeuze een verbondenheid met de natuur versterken;
- Het heeft de voorkeur toekomstige gebruikers te betrekken bij het ontwerp van gebouwen en andere bouw- en inrichtingswerken. Zo kunnen ruimtes passend en persoonlijk worden, in combinatie met het scheppen van voorwaarden voor het voldoen aan mogelijk wijzigende ruimte-behoeften op termijn;
- Het heeft de voorkeur een zodanige vormgeving van de gebouwde omgeving te realiseren, dat het meest voor de hand liggende (logische) gebruik van ruimten, bouwmaterialen en installaties het gebruik is dat een goede kwaliteit voor milieu, natuur en gezondheid oplevert.
Ontwerpbenaderingen
De volgende ontwerpbenaderingen en bouwstijlen zijn op dit moment herkenbaar binnen VIBA, naast elkaar of gecombineerd:
- High-tech,
waarbij met name de technieken voor energiebesparing, duurzame energie en klimaatbeheersing zichtbaar worden gemaakt aan de buiten- en binnenzijde van gebouwen en in de openbare ruimte, in het algemeen modern en strak van uiterlijk, soms met opvallend lichte constructies. Binnen VIBA wordt high-tech bouwen gerealiseerd met zeer uiteenlopende natuurlijke en moderne bouwmaterialen die in hun toepassing een goede milieu-score hebben. Kleuren kunnen heel sober, maar ook heel bont zijn; naturel of synthetisch;
- Open, flexibel en demontabel,
waarbij de gebruikers gelegenheid hebben een gebouw in de loop van de jaren aan te passen aan wijzigende behoeftes en waarbij het bouwwerk op termijn bij sloop gemakkelijk uit elkaar genomen kan worden in goed herbruikbare en recyclebare delen. Deze kwaliteiten (inclusief de invloed van bewoners) is ook van toepassing op stedebouw en wijk-inrichting, maar op dat schaalniveau nauwelijks in praktijk gebracht. Voor de multifunctionaliteit is per ruimte enige overmaat in alle dimensies gewenst, maar in totaal levert het ruimtewinst op, ook op lange termijn. Er wordt gewerkt met verfijnde grids; de vormen- en kleurentaal zijn in principe onbepaald;
- Low-tech,
waarbij bewust wordt gekozen voor ‘passieve’ technieken ter realisatie van een prettig binnenklimaat of een prettige buitenruimte, en waarbij weinig bewerkte bouwproducten, vaak wel met een lange levensduur, worden toegepast en in het zicht worden gelaten of met eenvoudige middelen worden afgewerkt. De constructies en installaties zijn eenvoudig en helder en de bediening van een en ander is eenvoudig. De toevoeging van kleuren is beperkt; het kleurenscala is overwegend rustig (traditioneel) en van minerale en plantaardige oorsprong. Binnen VIBA wordt low-tech bouwen gecombineerd met concepten voor energie- en waterzuinige systemen op gebouw- en wijkniveau;
- Natuurlijk,
waarbij de weinig bewerkte bouwproducten van regionale en overwegend plantaardige oorsprong de sfeer van een gebouw of buitenruimte in hoge mate bepalen, vaak met gebruikmaking van de maatvoering en grilligheid van materialen uit de natuur en van basale principes als vuurplaatsen, watervoorraden, grot- en schermvormen. De geur en het gevoel van materialen worden uitgebuit. De kleuren zijn van minerale en plantaardige oorsprong en volgens verhoudingen die ook in de natuur worden aangetroffen;
- Organisch,
in alle varianten die er daarvan bestaan: minimale constructies, kristallijne, plastische en plantaardige vormen, waarbij constructies of vanzelfsprekende verplaatsingslijnen worden benadrukt of juist verhuld. De betekenis van ruimte en het welbevinden van mensen in de ruimte staan centraal bij het ontwerp, en er worden vaak bewust kunstelementen geïntegreerd. Er wordt gebruik gemaakt van een breed en sprekend kleurengamma, waarbij de drie primaire kleuren in het algemeen ontbreken. Binnen VIBA worden de mensgerichte kwaliteiten van organische vormgeving gecombineerd met het streven te bouwen in harmonie met natuur en milieu;
- De mens als maat,
waarbij de indeling van een ruimte of gebouw, looplijnen, doorgangen, verblijfsplekken en details worden gecreëerd die tegemoetkomen aan de bouw, beweging en tastzin van mensen (met al hun afwijkingen van het gemiddelde) en die een goede voorwaarde vormen voor communicatie tussen mensen. Voor onderwerpen als veiligheid, toegankelijkheid en goede verlichting en akoestiek worden hoge ambities gehanteerd. Het kleurgebruik ondersteunt de beoogde functie en herkenbaarheid van ruimte en is over het algemeen rustig en fris;
- Feng Shui,
waarbij het besef over de betekenis en aard van plekken en ruimten en het karakter van de gebruikers als leidraad dienen voor het ordenen van functies en de indeling en decoratie van ruimtes. Het (universele) karakter van kleuren, waaronder zeer sterke, wordt zeer bewust ingezet. VIBA-leden die Feng Shui toepassen stellen aanvullend hoge eisen aan de milieu- en gezondheidskwaliteit van bouwproducten en inrichtingselementen.
Artikelen en links
